نقش مجله ها و کتابهای کمک آموزشی در تدریس(رایگان)

نقش کتابها ی کمک آموزشی ومجلات در تدریس

هر طفلي به محض اين كه به زبان مي آيد، برحسب يك تعليم الهي هرچه را مي بيند از حقيقت و سبب آن جويا مي شود و نقش مجلات و کتابهای کمک آموزشی در تدریسكشف ماهيت آن را مي خواهد. اگر مربيان و معلمان او دانا باشند و حقايق هر چيزي را به او خاطر نشان كنند، به همان طور آن نهال انسانيت كه تازه از دل او سر برزده است، نشو و نما گرفته، ميوه سعادت و كام دل بار مي آورد و آنچه از كمال منتظر و سعادت اصلي خداوند متعال درباره او به اراده ازلي مقدر فرموده به آن مايل مي گردد. ولي اگر به عكس، مربيان و اولياي آن طفل بيچاره، به حكم يك بدبختي آسماني مردمان جاهل و بي خبري باشند، سوزن در چشم دانش و تازيانه بر روي خنگ طلب آن كودك بدبخت زده، چشم بصيرتش را كور و پاي سمند طلبش را لنگ ساخته و نهال برومند اميد او را از ريشه بر مي كنند.”

جملاتي كه در آغاز سخن آمد، بخشي از مقدمه كتاب ” احمد” نوشته عبد الرحيم تبريزي است كه يك قرن پيش منتشر شد. اين كتاب به صورت پرسش و پاسخ تنظيم شده ، حاوي مفاهيم پايه علم و فن است و به قول مولف ” از زبان اطفال در لباسي كه متعلمان را به كار آيد و مبتديات را بصيرت افزايد” نگارش يافته است. به راستي كه چنين بوده و همين گونه است.
كتاب احمد را مي توان نخستين كتاب كمك آموزشي دانست كه به شيوه اي نوين و با اهداف آموزشي از پيش تعيين شده به زباني بسيار ساده نوشته شده است. مولف اهداف آموزشي هر فصل را در ابتداي آن معرفي كرده است و پيش از پرداختن به يك مفهوم علمي يا فني، نخست با طرح كردن يك داستان يا توصيف يك موقعيت خاص، توجه خواننده را به آن مفهوم جلب مي كند. سپس پرسش ها از سوي كودكي به نام احمد مطرح مي شوند و نويسنده در مقام پدر با آنها پاسخ مي دهد.
ويژگي هايي كه برشمرديم همراه با سادگي و گيرايي بيان و پرهيز كردن از گزافه گويي، كتاب احمد را اثر كمك آموزشي جاودانه اي ساخته است كه با در نظر گرفتن قدمت آن، به كار بردن واژه شاهكار براي توصيف آن شايسته مي نمايد.
اكنون كه يك قرن از انتشار كتاب احمد مي گذرد، انتظار داريم وضعيت كتاب هاي كمك آموزشي در كشور ما كه وضعيت چاپ و نشر و تعداد دانش آموزانش با دوران عبد الرحيم تبريزي قابل مقايسه نيست، بسيار دلگرم كننده و آن گونه باشدكه تبريزي اميد داشته است ؛ يعني، ” ذهن ابناي وطن در ابتداي تعليم في الجمله باز و روشن شده، در آتي از براي تعليم فنون عاليه مستعد شوند.”
براي اين كه ببينيم آيا چنين شده يا نه، بهتر است نخست با مرور برخي از كتاب هاي كمك آموزشي كه در جهان پيشرفته منتشر مي شوند، با ويژگي هاي كتاب هاي كمك آموزشي بيشتر آشنا شويم.
ويژگي هاي كتاب هاي كمك آموزشي
به طور كلي، كتاب هايي را كه براي كودكان و نوجوان منتشر مي شود ، به دو دسته كتاب هاي داستاني( Fiction ) و غير داستاني( Non-fiction ) تقسيم مي كنند. كتاب هاي غير داستاني نيز در دو گروه اصلي جاي مي گيرند؛ كتاب هايي كه بيشتر با هدف دانش افزايي و ترغيب كردن دانش آموزان به فراگيري علم نوشته مي شوند و به طور معمول برنامه آموزش خاصي را دنبال نمي كنند. اين كتاب ها در كشور ما به كتاب هاي علمي مشهور شده اند. گروه ديگر، شامل كتاب هايي است كه بر اساس برنامه آموزشي خاصي نوشته مي شوند و هدف اصلي آنها كمك كردن به تحقق اهداف آن برنامه آموزشي است. اين گونه كتاب ها را مي توانيم كتاب هاي كمك آموزشي( Curriculum supplement ) بناميم.
توجه داشته باشيد هرچند كتاب هايي كه از آنها با عنوان كتاب هاي علمي ياد كرديم، برنامه آموزشي خاصي را دنبال نمي كنند، اما يكي از مهمترين هدف هاي برنامه آموزشي را ، يعني پرورش كنجكاوي و ترغيب دانش آموزان به فراگيري دانش، به خوبي برآورده مي كنند و برخي از آنها با يك كتاب صرفا علمي تفاوت هاي قابل ملاحظه اي دارند و به اصطلاح با ديد آموزشي نوشته شده اند. در اين جا، منظور ما از كتاب هاي كمك آموزشي اين گونه كتاب ها نيز هست.
كتاب هاي كمك آموزشي را از جهت محتوا و ساختار مي توان بررسي كرد. در ادامه مهمترين ويژگي هاي اين كتاب ها برشمرده مي شود.
براي تقويت برنامه آموزشي نوشته مي شوند
از لحاظ آموزشي، حركت در چارچوب برنامه يا استاندارهاي آموزشي مهمترين ويژگي كتاب كمك آموزش است. براي مثال، به تازگي بنياد ملي بهداشت امريكا( NIH ) با همكاري موسسه مطالعاتي برنامه آموزش زيست شناسي( BSCS ) مجموعه كتاب هاي كمك آموزشي ويژه اي را براي دانش آموزان پايه هاي مختلف منتشر كرده است. در پيشگفتار كتاب هاي اين مجموعه چنين آمده است:” اين كتاب كمك آموزشي يكي از كتاب هاي مجموعه كمك آموزشي بنياد ملي بهداشت است كه دانش پزشكي و كشفيات پژوهشي را از آزمايشگاه هاي اين بنياد به كلاس ها مي برد. بنياد ملي بهداشت نقش حياتي در سلامت امريكايي ها ايفا مي كند و تلاش مي كند توجه به پژوهش، دانش و شغل هاي مرتبط با پزشكي را بيشتر كند. از اين رو، اداره آموزش علمي را به وجود آورديم تا در اين راه به پربار شدن برنامه هاي آموزشي و پيشرفت سواد علمي كمك كند.
ما اين مجموعه كمك آموزشي را براي كامل كردن برنامه هاي آموزش علوم فعلي كشور تنظيم كرده ايم و تلاش كرده ايم با استانداردهاي ملي آموزش علوم ( National Science Education Standards ) سازگاري داشته باشد. اين مجموعه را گروهي از معلمان، دانشمندان، متخصصان علوم پزشكي از 25 ايالت كشور همراه با پژوهشگران بنياد ملي بهداشت و متخصصان برنامه ريزي آموزشي موسسه مطالعاتي برنامه آموزش زيست شناسي تنظيم كرده و بارها آن را آزمايش كرده اند.”
از اين پيشگفتار يكي ديگر از ويژگي هاي كتاب هاي كمك آموزشي را مي توان دريافت؛ يعني، كتاب هاي كمك آموزشي به صورت گروهي و با تركيبي از معلمان، دانشمندان و متخصصان برنامه ريزي آموزشي تهيه مي شوند و پيش از انتشار بارها مورد آزمايش قرار مي گيرند.
تكميل كننده كتاب درسي هستند
از ويژگي هاي ديگركتاب هاي كمك آموزشي، كه در اين پيشگفتار هم به آن اشاره شده است، ايفاي نقش مكمل برنامه آموزشي يا كتاب درسي است. البته، كتاب درسي را از اين جهت ذكر كرديم، كه در كشور ما برنامه آموزشي در كتاب درسي وزارتي خلاصه مي شود.
نقش مكملي كتاب هاي كمك آموزشي به شيوه هاي متنوعي ايفا مي شود. همان طور كه مي دانيد، در بيشتر كتاب هاي درسي مفاهيم به صورت حقايق علمي بيان مي شوند. البته در سال هاي اخير در تمام نظام هاي آموزشي تحولاتي به سمت آموزش فرايند علم و نحوه شكل گيري و به دست آمدن يك مفهوم علمي رخ داده است. باوجود اين، كتاب هاي درسي به علت حجم محدود و مفاهيم گوناگوني كه بايد به دانش آموز منتقل شود، به تنهايي نمي توانند از عهده اين هدف برآيند. كتاب هاي كمك آموزشي فرصتي براي پوشش دادن اين هدف هستند.
كتاب هاي كمك آموزشي با پرداختن به تاريخچه و فرايند شكل گيري مفاهيم علمي، دانش آموزان را براي ايفاي نقش هايي مشابه نقش آفرينان دست يابي به آن مفاهيم آماده مي كنند. به علاوه، با معرفي دانشمندان و پژوهشگراني كه براي دست يابي به مفاهيم علمي تلاش كرده اند،ميراث فرهنگي و علمي پرباري را به نسل آينده منتقل مي كنند.
با شيوه هاي جذاب تري به موضوع مي پردازند
كتاب هاي كمك آموزشي به شيوه ديگري نيز به تقويت برنامه هاي آموزشي كمك مي كنند. شيوه پرداختن به مفاهيم علمي در كتاب هاي درسي بسيار رسمي است. كتاب هاي كمك آموزشي مي توانند از شيوه هاي جذاب تري به موضوع ها بپردازند. براي مثال، مي توانند برخي مفاهيم را به زبان طنز و كاريكاتور معرفي كنند. مجموعه راهنماي كارتوني انتشارات Perennial كه به مفاهيم پايه فيزيك، ژنتيك، آمار و محيط زيست مي پردازد، از اين جمله است.
كتاب هاي كمك آموزشي مي توانند از سرگرمي نيز براي انتقال مفاهيم علمي و آموزشي كمك بگيرند. براي مثال، در مجموعه موميايي ها كه انتشارات Kingfisher منتشر كرده است، ضمن گذشتن از مازها، حل كردن معما و انجام دادن سرگرمي هاي ديگر، با تاريخ مصر و نحوه موميايي كردن جسد آشنا مي شويم. البته، از سرگرمي به عنوان محمل آموزش در مجلات كمك آموزشي بيشتر استفاده مي شود.
كتاب هاي كمك آموزشي از لحاظ تصوير سازي و صفحه آرايي نيز جذابيت ويژه اي دارند. البته، در كتاب هاي درسي نيز به اين ويژگي توجه مي شود، اما در كتاب كمك آموزشي مورد توجه بيشتري است. هر فردي ،حتي اگر زبان خارجي هم نداند، با ورق زدن يك كتاب كمك آموزشي خارجي مجذوب آن مي شود.
مفاهيم را به صورت غير متمركز عرضه مي كنند
در سال هاي اخير صفحه آرايي كتاب هاي كمك آموزشي تحول شگرفي پيدا كرده است. اغلب كتاب هايي كه تا چند سال پيش چاپ مي شد، از متن و تعدادي تصوير تشكيل شده بود كه ضميمه متن محسوب مي شدند. چنين ساختاري كه در آن حجم عمده مفاهيم در متن متمركز مي شود و تصويرها بخش كمكي و توضيح دهنده مفاهيم متن هستند، در بسياري از كتاب هاي كمك آموزشي و علمي وجود داشت و هنوز هم به حيات خود ادامه مي دهد.
اما ساختار فرا متني صفحات اينترنتي كه در آن مفاهيم در چارچوب يك متن اصلي متمركز نمي شوند و مخاطب امكان انتخاب بيشتري دارد( بين مقالات، درون يك مقاله و حتي درون يك پاراگراف ) باعث شده است ساختار غير متمركز مورد توجه نويسندگان و ناشران كتاب هاي علمي و آموزشي قرار گيرد. چنين ساختاري، كه مي توان از آن به عنوان تاثير اينترنت بر ساختار كتاب نام برد، حتي بر كتاب هاي درسي هم تاثير گذاشته است و ساختار فرهنگنامه ها را زير و رو كرده است.
براي مثال، در فرهنگنامه كودك و نوجوان انتشارات Kingfisher ، مقاله هر مدخل در قالب چند پاراگراف تنظيم شده است كه هر كدام در عين ارتباط با يكديگر به صورت مستقل نيز قابل استفاده اند. به علاوه، بخش قابل ملاحظه اي از مفاهيم به كمك تصوير هاي جذاب و كنار نويس آنها انتقال داده مي شود. البته، اين تصاوير، مانند بسياري از كتاب هايي كه هر روز مي بينيم، فقط براي توضيح مفاهيم معرفي شده در پاراگراف ها عرضه نشده اند، بلكه خود به عنوان بخشي مجزا به فهم موضوع هر مدخل كمك مي كنند.
در اين ساختار غير متمركز لازم نيست خواننده از اول تا آخر يك متن را بخواند تا با مفهوم مورد توجه خود بيشتر آشنا شود، بلكه به او حق انتخاب بيشتري داده مي شود تا با توجه به نياز و حوصله اش مطالعه كند.
كتاب هاي كمك آموزشي در ايران
اكنون كه با ويژگي ها، ساختار و مراحل تهيه كتاب هاي كمك آموزشي بيشتر آشنا شديد، به نظر مي رسد تا حدودي فاصله كتاب هاي به اصطلاح كمك آموزشي كشورمان را با استانداردهاي جهاني درك كرده باشيد. در واقع، صرف نظر از حركت هاي خودجوش قابل ستايشي كه طي يك قرن پس از انتشار كتاب احمد صورت گرفته است (متاسفانه در اين جا فضاي كافي براي پرداختن به آنها وجود ندارد وخوانندگان محترم روزنامه شرق مي توانند براي آگاهي بيشتر از اين گونه تلاش ها به بخش آموزش در ايران پايگاه اينترنتي جزيره دانش www.iransciland.com مراجعه كنند) روند توليد كتاب هاي كمك آموزشي مناسب در كشورمان نهادينه نشده است. به نظر مي رسد عوامل زير در به وجود آوردن اين مشكل سهيم باشند:
1. دانش در ايران جايگاه واقعي خود را ندارد. يكي از همكاران معلم مي گفت براي علاقمند كردن برادر كوچكترم به دانش، كتاب كمك آموزشي جالبي را كه ترجمه شده بود به او دادم تا مطالعه كند. چند روز بعد كه از كتاب پرسيدم و اين كه چرا هنوز آن را نخوانده است. با اين پاسخ رو به رو شدم:” شما كه علاقمند بوديد و صد تا كتاب مثل اين را مطالعه كرديد، به كجا رسيديد؟” ابتدا خواستم برايش از اهميت علم بگويم و به اصطلاح به راه راست هدايتش كنم، اما اندكي به پاسخ او فكر كردم و آن را منطقي يافتم.
به راستي آنان كه راه دانش را برگزيده اند در كشور ما چه جايگاهي دارند؟ منظور فقط ماديات نيست و از معنويات هم فقط تعريف و تمجيد كردن و ثواب اخروي مد نظر نيست. منكر ثواب اخروي نيستيم، اما نمي توان به بهانه ثواب اخروي وظيفه جامعه و حكومت را در قبال اهل دانش ناديده گرفت.
دانشمندان ما بايد از شرايط مطلوب مادي برخوردار باشند تا با فراغ بال به پژوهش بپردازند. اما مهمتر از آن، پذيرفتن سخن دانشمند در همه اركان جامعه است. اگر در جامعه اي سخن غير كارشناسانه كه ممكن است پوشش به ظاهر علمي هم داشته باشد، بر سخن و طرح كارشناسانه كه حاصل تلاش علمي است، برتري داشته باشد و شايسته اي مجبور باشد خود را با افكارنادرستي وفق دهد، پيشرفت علمي كه زمينه پيشرفت هاي ديگر است، محقق نخواهد شد. در اين صورت آموزشگر و نويسنده علمي چه گونه دانش آموز را به دانش ترغيب كند؟ در اين حالت، كتاب كمك آموزشي مناسب هم جواب گو نيست.
2. نويسنده از حقوق اوليه هم محروم است. نويسنده براي خلق يك اثر مناسب علاوه بر دانش و مهارت به آرامش فكري نياز دارد، به طوري كه بتواند انرژي خود را براي اثر خرج كند. در كشور ما نويسندگان برجسته اي در زمينه كتاب هاي علمي و آموزشي وجود دارد كه متاسفانه انرژي مفيدشان صرف گذران زندگي مي شود.
اغلب ناشران به علت مشكلاتي كه خود دارند، سهم قابل ملاحظه اي را براي نويسنده در نظر نمي گيرند و به جز معدودي نويسنده علاقه مند، گرايش به انجام كارهاي مناسب به نحو چشمگيري ديده نمي شود.
3. صنعت چاپ و نشر نداريم. براي كتاب خوب بايد هزينه كرد. كتاب كمك آموزشي تا حدود زيادي به تصوير سازي و كيفيت مطلوب چاپ وابسته است. وقتي چاپ و نشر به سختي به پيش مي رود، كدام ناشر مي تواند براي تصوير سازي تخصصي هزينه كند و كدام تصوير گر به تخصص گرفتن در زمينه تصوير سازي علمي ترغيب مي شود. همين معدود كارهاي مناسبي هم كه عرضه مي شود، حاصل نپذيرفتن حق كپي رايت و اسكن كردن بي مهاباي محصولات ديگران است كه البته اين امر نيز مانع رشد تصويرگري تخصصي و حرفه اي شدن نشر شده است.
4. آموزش كار چندان تخصصي محسوب نمي شود . تغيير و تحولات شتابزده در آموزش و پرورش، كه به جريان كتاب هاي كمك آموزشي آسيب جدي وارد مي كند، تاحدود زيادي حاصل كمبود نيروي متخصص است. البته، نيروهاي باتجربه و خوش فكري در آموزش و پرورش داريم، اما تعداد افرادي كه به صورت آكادميك در شاخه هاي مختلف آموزش تحصيل كرده باشند، بسيار اندك هستند. جاي متخصص آموزش شيمي( نه كارشناس شيمي)، متخصص آموزش زيست شناسي، متخصص آموزش فيزيك يا متخصص آموزش علوم كه هركدام تا مقطع دكترا در دانشگاه هاي خارج تدريس مي شوند، در آموزش و پرورش ما خالي است. در آموزش و پرورش ما تعدادي معلم باسابقه و علاقمند وجود دارد كه به همراهي تعدادي متخصص جوان در شاخه هاي مختلف آموزش نياز دارند.
5. برنامه آموزشي و استانداردهاي تعريف شده اي وجود ندارد. متاسفانه هنوز استانداردهاي آموزشي تعريف شده اي نداريم و به جاي آن كه كتاب ها براساس برنامه آموزشي نوشته شوند، برنامه آموزشي براساس كتاب درسي نوشته مي شود. در اين سال ها به محصولات آموزشي ديگران توجه داشته ايم نه به فرايندي كه به توليد آن محصولات انجاميده است. تا ديروز كتاب ها محتوا محور و كلاس ها معلم محور بودند و امروز همه جاي دنيا به كتاب هاي فعاليت محور و به كلاس هاي دانش آموز محور روي آورده اند. ما هم نبايد از اين قافله عقب بمانيم، پس تلاش مي كنيم به سرعت همين گونه شويم. آيا تا كنون مطالعه اي صورت گرفته است كه كشورهاي موفق با چه فرايندي و با چه راهكارهايي گذر از يك رويكرد آموزشي به رويكرد ديگر را با موفقيت نسبي طي كرده اند؟ ما بر آموزش فرايند علم تاكيد مي كنيم، اما فرايندي عمل نمي كنيم.
6. همه راه ها به كنكور ختم مي شود. در پايان به عامل اصلي رسيديم. تا زماني كه كنكور وجود دارد يا حداقل تا زماني كه به همين شيوه برگزار مي شود، همين كتاب هاي به اصطلاح كنكوري براي دانش آموزان ما كفايت مي كند! دانش آموزي كه مي خواهد در پايان تحصيلات متوسطه به چند پرسش چهار گزينه اي پاسخ دهد، چه نيازي به يادگيري فرايند علم دارد. چه نيازي دارد كه او را با پرسش هاي باز( پرسش هايي كه پاسخ سر راستي ندارند و خلاقيت دانش آموز را به كار مي گيرند) به تفكر واداريم. چه جاي اين شعار ها كه ” هدف آموزش پر كردن ذهن نيست، بلكه نظم بخشيدن به آن است، ”
پس اگر كتاب كمك آموزشي مناسب كم داريم، علت اين است كه به آن كمتر نياز داريم. به خاطر داشته باشيم: “دانش آموزان آن چه را مي آموزند كه دغدغه آن را دارند و از كساني مي آموزند كه دغدغه آن را دارند و كساني كه دغدغه آنان را دارند.” به راستي دغدغه چه چيزي را داريم؟
چشم انداز
برگذاري چند دوره جشنواره كتاب هاي كمك آموزشي ومعرفي كتاب هاي برتر، هر چند به نظر نمي رسد به تحول شگرفي در وضعيت كتاب هاي كمك آموزشي منجر شود، اما مي تواند مسكني بر دردي جانكاه باشد. تعريف دقيق تر شاخص هاي داوري ، حمايت بيشتر از نويسندگان و ناشران آثار كمك آموزشي مناسب، تبيين نقش و جايگاه كتاب هاي كمك آمو زشي در برنامه هاي آموزشي فعلي و راهنمايي معلم براي استفاده بهتر از اين كتاب ها در كلاس درس، اثربخشي اين مسكن را تقويت مي كند.